Szlak dziedzictwa Piasku Małego

Nazwa Piaski Wielkie dla całego obszaru miejscowości pojawia się dopiero w roku 1807, wcześniej funkcjonują nazwy osad Piasek Wielki, Piasek Mały.

Przedstawiamy szlak dziedzictwa Piasku Małego

.Kościół Matki Boskiej Różańcowej w Piaskach Nowych

→ krzyż od 1800 r. przy ul. Podedworze 20 a

→ Figura św. Floriana przy ul. Sadka 3

→ Grota z figurą Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej

→ ulica Mokra, współczesna architektura willowa

→ ulica Kliniec zabytkowe chaty

→ kapliczka domkowa św. Jana Nepomucena ”koło młyna” przy ul. Mokrej 41

→ krzyż ks. Franciszka Dźwigońskiego, ul. Sadka

→ krzyż z 1906 r. przy ulicy Kostaneckiego/Obronnej

→ historyczne budownictwo drewniane przy ul. Łamanej

→ staw i teren dawnego folwarku przy ul. Łamanej

→ ul. Czajna – panorama na układ urbanistyczny Osiedla Piaski Nowe

→ Figura – Pieta przy ul. Rżącka 7

Klasztor Mniszek Klarysek-Kapucynek-UL. Rżącka 15

→ krzyż z 1900 r. przy ul. Rżąckiej 19A

→ budynek dawnej szkoły podstawowej z 1905 r.

. klasycystyczny dwór w Piaskach Wielkich przy u. Podedworze

 KOŚCIÓŁ MATKI BOŻEJ RÓŻAŃCOWEJ-OSIEDLE PIASKI NOWE

W 1988 r. powołano do istnienia Ośrodek Duszpasterski na osiedlu Piaski Wielkie (wtedy jeszcze nie funkcjonowała nazwa Piaski Nowe), nabożeństwa odbywały się w baraku, pozostawionym przez budowniczych osiedla przy ulicy Nowosądeckiej, staraniem ks. proboszcza Andrzeja Burka i parafian w latach 1993 – 1997, został wzniesiony kościół wg projektu Anny Krzystyniak, w 1997 r. poświęcony przez ks. kardynała Franciszka Macharskiego. Jest to budowla centralna nakryta żelbetonowym stożkiem, z prosto zakończonym prezbiterium. Fasada ma mocno zaakcentowaną kruchtę, po prawej stronie mała wieża.

We wnętrzu realizowany program ikonograficzny wg projektu Bohdana Drwala i Światosława Karwata: część ołtarzowa- figura Matki Bożej Różańcowej w złotym, promienistym owalu wokół całej postaci, na ścianach prezbiterium droga krzyżowa, symboliczne witraże zaprojektowane w szerokiej gamie barwnej, przez Macieja Kauczyńskiego, wykonał Maciej Paczka.

Od strony północno wschodniej, zbudowano trzykodygnacyjną plebanię, zaplanowaną na potrzeby księży, mających w przyszłości otoczyć opieką duszpasterską pacjentów, planowanego i częściowo wybudowanego szpitala podgórskiego. Planu nigdy nie zrealizowano, współczesna ruina, straszyła przez trzy dekady. Obecnie jeden z budynków został zaadoptowany na potrzeby Szpitala Świętego Rafała, drugi na budynek mieszkalny, trzeci dziesięciokondygnacyjny wyburzono). Od roku 2010 parafię Matki Bożej Różańcowej prowadzi ks. proboszcz Ireneusz Okarmus, czyniący wielkie starania na rzecz integracji społeczności Piasków Nowych. Służy temu między innymi powołany przez księdza I. Okarmusa poetę , redaktora „Gościa Niedzielnego”, Podziemny Salon Artystyczno Literacki Muzyczny P.S.A.L.M.

Przy ulicy Podedworze, na terenie obecnego osiedla Piaski Nowe w roku 1800 Franciszek Świątek fundował krzyż. Zmieniany wielokrotnie, w 1934 roku postawiony przez Karolinę i Władysława Mrożków z charakterystyczną trójkątną kapliczką. Obecnie w tym miejscu znajduje się krzyż misyjny z 1958 roku. Zniszczony, prawie niewidoczny chylił się ku upadkowi. Na jego miejscu w roku 2013 parafianie kościoła Matki Boskiej Różańcowej ufundowali nowy drewniany krzyż.

W północnej części Piasków Wielkich zwanej Polesiem, na skrzyżowaniu ul. Podedworze z ul. Szpakową i z ul. Sadka 3 stoi figura św. Floriana, przeniesiona w 1988 r. z pierwotnego miejsca z powodu budowy Szpitala Podgórskiego , gdzie lekko przechylona stała w otoczeniu czterech lip. Trudno ustalić dokładny czas jej powstania gdyż nie znaleziono daty, odsłonięto napis: „FELIN ŚWIĄTEK/ FRANCISZKA/ FUNDATOROWIE/ PROSZA O TROJE/ POZDROWIENIA/ ZA DUSZE ZMARŁYCH…/ ODNOWIONA R.P. 1955”. Kapliczka powstała około 1870 r. w tradycji barokowej, ufundowana przez rodzinę Świątków. Kamienna, polichromowana rzeźba została ustawiona na wysokim filarze i osłonięta półkolistym daszkiem, wspartym na czterech esowato wygiętych prętach. Otoczona jest metalowym ogrodzeniem, poprzedzona schodkami, u szczytu których ustawiono dwa kamienne, płomieniste wazony – zdobione puklowaniem oraz przewieszoną wstęgą.

Postument dwukodygnacjowy, na szerszym cokole, ujęty plastycznymi spływami, zwieńczony profilowanym gzymsem, półkoliście wygiętym pośrodku. Rzeźba przedstawia Świętego Floriana w rzymskiej, srebrzystej zbroi rycerskiej, w hełmie na głowie i czerwono – brunatnym płaszczu zarzuconym na ramiona, spiętym na piersi.

W lewej ręce trzyma chorągiew, w prawej konew, z której wylewa wodę na płonącą budowlę. Pierwotnie (do roku 1987) w górnej kondygnacji filara na licu znajdowała się wnęka, półkoliście obramiona ornamentem roślinnym z porcelanową figurką Najświętszej Marii Panny.

W 1958 r. w pobliżu swojego domu przy ul. Mokrej 2 / Podedworze p. Paulina Kociołek ufundowała kapliczkę wg własnego projektu, w formie groty z kamienia z figurą Marii Niepokalanie Poczętej, (z objawienia z Lourdes).         Wykonana z wapienia łamanego z cementowa zaprawą w formie ołtarza z mensą. Grota o trapezowatej formie, półkoliście zakończona, pośrodku eliptyczna nisza, w niej gipsowa figura N. M. Panny w białej, długie sukni i niebieskim płaszczu. Kapliczka malowniczo usytuowana wśród zieleni, oświetlona elektrycznie. Tuż po wybudowaniu odprawiano przy niej przez kilka lat nabożeństwa majowe.            Ulica Mokra, ulica Kliniec

 po drodze widoczne przykłady

przemiany formy architektonicznej budynku mieszkalnego w Piaskach Wielkich. Przeanalizował je w swojej pracy Jacek Jędo „Przemiany wnętrza mieszkalnego na przykładzie osiedla Piaski Wielkie w Krakowie”, Zeszyty Naukowe Architektury Wnętrz Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, nr 2 .

Autor wyróżnił trzy zasadnicze okresy rozwoju budownictwa mieszkalnego Piasków Wielkich:

Okres I

– faza początkowa II poł. XIX w., wykształca się typ chałupy

– faza przejściowa, w której ukształtowany na początku XX w. dom drewniany, podlega dalszym przeobrażeniom

– faza końcowa zamykająca okres budownictwa drewnianego. Wtedy następuje wyraźne oddzielenie części mieszkalnej zagrody od części gospodarczej, która przynależy ona do oddzielnego kompleksu budynków i podwórka.

W latach 40. XX w. wypracowana forma architektoniczna domu drewnianego, zarówno bryła jak i rozplanowanie wnętrz jest przenoszona na pierwsze budynki wznoszone z cegły.

W latach 50. XX w. kończy się pierwszy okres budownictwa, którego wyróżniajacą cechą jest kontynuowanie wypracowanego wzoru architektonicznego. Proces przekształceń trwający ok. stu lat nie wykształcił oryginalnego stylu, który byłby charakterystyczny dla Piasków Wielkich na tle regionu krakowskiego, lecz niewątpliwie posiada pewne rysy indywidualne.

Okres II przypada na lata 60. XX w. do poł. lat 80.

Wtedy to następują wyraźne zmiany krajobrazu kulturowego Piasków Wielkich. Stopniowo wyburza się stare domy, wznosi się budynki mieszkalne o pudełkowatej formie, piętrowe z płaskimi dachami. Jest to etap zerwania z lokalną , również rodzimą tradycją budownictwa. Nowa technologia budownictwa, kreuje nowy kształt domu, natomiast dawne wzory zachowań, przywiązanie do symboli życia w tradycyjnym domu można zauważyć w wystroju wnętrz oraz przyozdabianiu ścian zewnętrznych.

Okres III rozpoczęty z końcem lat 80. XX w. trwa do dziś.

Wiele elementów kształtujących formę domu początku lat 90. inspirowanych jest dawnym budownictwem rodzimym, niekoniecznie lokalnym. Powstaje architektura mieszkalna o różnych rozwiązaniach fasady, wysokich dachach, często pojawia się łuk w otworze wejściowym lub okiennym. Jest to nurt budownictwa eklektycznego.

Ulica Kliniec, ulica zabytkowych drewnianych chat

Drewniana chałupa z XIX w. przy ul. Kijanki 23

Zagroda przy ul. Kijanki bez numeru (chałupa i drewniana stodoła,                                       murowany budynek gospodarczy z XIX w.)

                             Chałupa drewniana przy ul. Kliniec 6 z XIX w., chałupa drew. przy

  1. Kliniec 8 z 2 poł. XIX w.

                             Chałupa drewniana przy ul. Kliniec 15 i Kliniec 17 z 2 poł. XIX w.

                             Chałupa drewniana przy ul. Kliniec 19 z pocz. XX w.

 Przy ulicy Mokrej w pobliżu stawu przy którym stał młyn, znajduje się murowana , pochylona kapliczka domkowa, ufundowana przez

Stan z 1993 roku

  1. Sikorów w 1890, do lat 70- tych XX w. we wnęce zamkniętej

drewnianym oknem z dekoracyjnymi podziałami znajdowała się figura

św. Jana Nepomucena– opiekuna źródeł, rzek i jezior.

Została skradziona w 1975 r., zastąpiono ją figurą Matki Boskiej. Do lat 50 XX w. śpiewano tu w maju pieśni maryjne. Dawniej rosły przy niej dwa kasztanowce, stoi na rozdrożu z powodu układu dróg do pobliskich domów.

Kapliczka zbudowana z cegły, biało tynkowana, od góry zamknięta półkolistym daszkiem z ząbkowanej na brzegach blachy. Na daszku krzyż ujęty od dołu obręczą. Pod oknem wyraźnie zaakcentowany gzyms przypominający mensę ołtarzową. Pod nią napis otoczony wymalowaną ramą „ODNOWIONO / R. P. 1993”, nad nią również wymalowany konturowo krzyż z trójkątnymi dekoracjami.

W roku 2014 została poddana gruntownemu remontowi, który miał na celu wzmocnić jej konstrukcję, wypoziomowano kapliczkę, wytynkowano, pomalować na żółty kolor, z biało czekoladowym oknem oraz czekoladowym daszkiem. Kapliczkę po remoncie poświęcono.

Krzyż księdza Franciszka Dźwigońskiego

 Na wzgórzu Sadka, między Prokocimiem a Piaskami Wielkimi stoi symbol wiary i historii, tzw. krzyż ks. Franciszka Dźwigońskiego,

(wg projektu Mariana Jędy), zasłużonego proboszcza Piasków Wielkich (1944 – 1957), lokalnego kapelana Armii Krajowej.

Krzyż został postawiony w 1956 r. jako wotum dziękczynne za Bożą opiekę w czasie okupacji hitlerowskiej a potem stalinowskiej. Krzyż był podświetlony. Poświęcono go 3 maja 1957 r. w trzechsetną rocznicę złożenia przez króla Jana Kazimierza Ślubów Lwowskich Matce Bożej.

W 1995 roku firma p. Romana Bobickiego wykonała renowację krzyża.

Krzyż z 1906 r. na skrzyżowaniu ulic Kostaneckiego/Obronnej

 

Na granicy Piasków i Wielkich i Prokocimia w 1906 r. stanął (jak nazywano to miejsce) „na szańcach” drewniany krzyż z kapliczką Pana Jezusa Ukrzyżowanego, fundacji Antoniego Chachlowskiego. W roku 1957, zniszczony krzyż zastąpiono konstrukcją (Józef Kubicki) ze stalowych rur, na skrzyżowaniu ramion krzyża stalowe promienie, na ich tle malowana figura Pana Jezusa Ukrzyżowanego.

Ulica Łamana

 

chałupa drewniana w zagrodzie z XIX w. przy ul. Łamanej 5. Chałupa budowana techniką zrębową, stodoła drewniana pokryta oryginalną ceramiczną dachówką.

staw i teren po folwarku – spłonął w 1980 r.

   Ulica Czajna

panorama na układ urbanistyczno – architektoniczny Piasków Nowych osiedla mieszkaniowego z lat 70. XX w.

Osiedle między ulicami Łużycką, Podedworze, Bochenka wzniesione w latach 1976-78 wg proj. A. Sierosławskiej; budynki 11- kondygnacyjne w technologii wielkopłytowej, ok. 6 tyś. mieszkańców.

„Dziedzictwo krajobrazowo przyrodnicze / Plany zagospodarowania przestrzennego”

Metoda ZWAK (Zespół Wnętrz Architektoniczno Krajobrazowych)

Wnętrze architektoniczno krajobrazowe osiedla Piaski Nowe

ze szczególnym uwzględnieniem sekwencji wnętrza otwartego placowego (centralnego) scalającego kompozycję urbanistyczną z otoczeniem krajobrazowym Pogórza Wielickiego, zabytkowym zespołem dworskim i starym kościołem parafialnym.

Wstęp

W latach siedemdziesiątych na potrzeby mieszkania, wypoczynku i częściowo miejsca pracy zurbanizowano część obszaru dawnej wsi podkrakowskiej Piaski Wielkie, powstało osiedle Piaski Nowe. 22 lutego 1974 roku Wydział Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Krakowa zatwierdził decyzję lokalizacyjną osiedla.

W grudniu 1977 roku zameldowano pierwszą rodzinę, budowę ukończono w roku 1978, to znaczy zakończono etap budowy budynków w technologii wielkopłytowej, domy tonęły w błocie, brak było jakiejkolwiek infrastruktury. Liczne usterki, bałagan wokół bloków, brak dróg wewnętrznych utrudniały życie mieszkańców. Trudno było w tym chaosie doszukać się koncepcji urbanistycznej. Po latach, przy kolejnych „odsłonach” zamierzeń planistów i architektów okazała się dobrym pomysłem nawiązującym w obszarze kompozycji urbanistycznej do tradycji i kultury planowania miast renesansowych. Domy – bloki

w liczbie 17 sztuk, 11 piętrowych wieżowców zostały zaplanowane ogólnie rzecz ujmując na planie trzech czwartych obwodu owalu. W wyniku takiej koncepcji powstało otwarte wnętrze placowe, forum ze znacznym obszarem zieleni, terenem rekreacyjnym, centrum handlowym, miejscem krzyżowania się dróg wewnętrznych. Rozwinięciem zamysłu była idea kulisowego rozmieszczenia dalszych budynków, której ważną konsekwencją są walory widokowe i duża ilość światła w mieszkaniach oraz spójność zamierzenia urbanistycznego w kategoriach odbioru wizualnego patrząc z zewnątrz na zespół. Nie można jednak dokonać pozytywnej oceny z punktu widzenia tradycji estetyki i kultury budownictwa brył architektonicznych tworzących zespół ZWAK osiedla. Zupełnie nie dostosowanych do koncepcji osiedla – ogrodu, osiedla – parku prostopadłościennych monotonnych form różniących się tylko liczbą modułów – klatek (ogółem 60 sztuk), mających za zadanie pomieścić na powierzchni 17 ha jak największą liczbę mieszkańców (około 6 tysięcy ludzi).

I Zasób

W przypadku omawianego osiedla Piaski Nowe mamy do czynienia z zespołem wnętrz (ZWAK). Struktura wnętrz jest zróżnicowana, występują tu wnętrza „konkretne” zamknięte ścianami niesłychanie długich bloków mieszkalnych, „obiektywne”, gdzie ściany tworzą luźną zabudowę

i „subiektywne” ze ścianami ledwo zaznaczonymi nielicznymi elementami (pojedynczymi budynkami, drzewami).

Forma i kompozycja wnętrz

W omawianym przykładzie występują wnętrza długie i wnętrze centralne. Zespół wnętrz zaprojektowano na wzniesieniu lekko opadającym w kierunku pd.- wsch., z otwierającym się widokiem na Pogórze Wielickie. Kompozycja osiedla pozbawiona jest wyraźnych akcentów. Ze względu na ukształtowanie terenu jedenastokondygnacyjne budynki robią z zewnątrz wrażenie amfiteatralnie „schodzących” w kierunku południowo-wschodnim. Główne wnętrze centralne, placowe „otwiera się” na regionalny krajobraz z wyraźnie zaznaczoną wieżą neogotyckiego kościoła parafialnego Najświętszego Serca Jezusowego w Piaskach Wielkich.

W zależności od pory roku (gdy drzewa pozbawione są liści) widoczny jest XIX-sto wieczny zespół dworski z pozostałością założenia parkowego, z wyższych pięter cały rok. Współczesną dominantę w krajobrazie stanowi wieża ciśnień.

Malownicze ukształtowanie terenu Pogórza Wielickiego, pokryte plamami lasu mieszanego stanowi wspaniałą panoramę dla zespołu budynków pochodzących z lat 70 – tych XX wieku. Osiedle w założeniu miało stać się wyrazem kultury i natury, osiedlem – ogrodem. Idea projektu zakłada „odcięcie się” zespołu od głównego szlaku komunikacyjnego wschód – zachód tj. ulicy Nowosądeckiej (od północy).

Płaszczyznę poziomą głównego wnętrza otwartego placowego, owalnego w przeważającym procencie stanowią trawniki z siecią brukowanych ścieżek i pokrytego asfaltem boiska do gry w piłkę siatkową oraz korty tenisowe. Ściany wnętrza (od strony zachodnio – południowej) stanowią budynki o prostych, rytmicznie powtarzających się elementach. Pasowe kompozycje okien, pionowe wyróżniki klatek schodowych (na zewnątrz zaznaczone rytmem innego typu okien), kulisowo skomponowane budynki stojące do widza krótszymi bokami prostopadłościanów (od południa), a od północy budynków stojących fasadą główną do widza, rytmem loggii balkonowych. W perspektywie dostrzegamy dwa place zabaw dla dzieci i ogródek jordanowski.

Monotonne elewacje brył architektonicznych zostały optycznie rozbite podziałem na plamy barwne sugerujące podział charakterystyczny dla elementów wnętrza. Płaszczyzna pozioma – ziemia (kolor cegły), ściany (syntetyczna forma drzew liściastych, iglastych, cyprysowatych – złamane zielenie) i sklepienia nieba (złamane tony niebieskości i żółcienia).

W wybranym przeze mnie wnętrzu centralnym z sekwencją „otwarcia”, zespołu wnętrz os. Piaski Nowe zaakcentowano (wyraźna różnica wysokości w stosunku do otaczającej architektury) płaską bryłę centrum handlowo-usługowego z wyznaczonym patio- centrum usytuowano na lekkim wzniesieniu, obok duży słup informacyjny.

W zachodniej części wnętrza znajduje się budynek przedszkola z ogrodem otoczonym metalowym ogrodzeniem, na wschód od niego zespół małej zabudowy handlowo-usługowej. Patrząc w kierunku południowo- wschodnim postrzegamy budynek szkoły podstawowej, prostopadłościenny, dwupiętrowy połączony przewiązką z salą gimnastyczną, kierując wzrok na wschód widzimy znacznie mniejszą bryłę dwukondygnacyjną budynku administracji osiedla. Zieleń tworzy swobodne plamy. W pobliżu przedszkola i szkoły drzewa posadzono w rzędach. Zaprojektowano także ogrody, które jeszcze przed kilkoma laty stanowiły ciekawe, swobodne kompozycje wieloletnich, kwitnących roślin. Niestety zginęły z powodu braku dostatecznej pielęgnacji, ekspansji trawy i przestępczej działalności niektórych mieszkańców.

II Waloryzacja

W omawianym wnętrzu mamy do czynienia wyłącznie z formami współczesnymi.

Tworząc je nie zachowano żadnych historycznych akcentów nawet w postaci starej zieleni. Plac budowy osiedla został „oczyszczony” ze wszelkich śladów przeszłości. Przez dwadzieścia lat, dopóki nie urosły nowo posadzone drzewa zespół wnętrz był niesłychanie

ubogi, po tym czasie i po pracach nad elewacjami budynków można odczytać ideę osiedla – ogrodu czy parku otwierającą się na historyczną część miejsca, panoramę z dawną, niską zabudową jednorodzinną. Forma tylko w obszarze planowania urbanistycznego jest zgodna z treścią. Wnętrza i ich sekwencje tworzą swoisty krajobraz założenia mieszkalno- parkowego (ogrodowego), do końca nie zrealizowany, tak jakby architekt porzucił pracę w połowie.

III Wytyczne

Przy ogólnie czytelnym układzie urbanistycznym osiedla z jego centralnym wnętrzem otwartym, placowym zaspakajającym najważniejsze potrzeby mieszkańców: mieszkania, rekreacji, zaopatrywania się w i korzystania z usług, w tym edukacyjnych-przedszkole i szkoła podstawowa, komunikacji wewnątrz zespołu, brak jest instytucji kultury (w przeszłości funkcjonował Dom Kultury, zlikwidowany ze względów ekonomicznych, reaktywowany w roku 2012 Klub Kultury „Piaskownica” Filia Domu Kultury Podgórze), uderza monotonia brył architektonicznych. Ostatnie prace przy elewacjach polegały na ocieplaniu budynków i „rozbiciu” plamą barwną nużących monochromatycznością fasad. Wprowadzone zróżnicowanie kolorystyczne to zabieg chwilowego efektu.

Prace trwały kilka lat, wyraźna faktura elewacji przy obecnym stanie zanieczyszczenia powietrza w Krakowie szybko ulega zabrudzeniu a od stron północnych porasta mech. Pomysł optycznego wtopienia brył architektonicznych w krajobraz naturalny jest „jakimś” sposobem ratowania ogólnego wrażenia, lecz o krótkotrwałym znaczeniu, szczególnie, że wertykalizm architektury nie koresponduje z krajobrazem naturalnym.

Należałoby w tym eksponowanym (wzniesienie) miejscu przy ogólnym dobrym założeniu urbanistycznym, stylowo przypominającym miejskie renesansowe układy urbanistyczne zaprojektować architekturę niższą, odwołującą się do tradycji lokalnej, bogatych form krajobrazowych i przyrodniczych. Z dużą konsekwencją należałoby wprowadzać i pielęgnować zieleń, szczególnie kompozycje drzew i krzewów, zaprojektować ogrody przydomowe, ogrody na tarasach mieszkań i dachach. Harmonizować w ten sposób zespół z otoczeniem.

W tak odległym od instytucji kultury miejscu jakim jest pomocnicza Dzielnica XI Krakowa, a w niej osiedle Piaski Nowe należałoby wprowadzić elementy identyfikujące mieszkańców z uznanym dziedzictwem kulturowym historycznego miasta Krakowa i ogólnie rozumianej kultury europejskiej.

W opisanym przeze mnie wnętrzu centralnym jak i w całej sekwencji wnętrz zespołu powinna się znaleźć mała architektura typu ogrodowego, rzeźby, ciekawe oświetlenie i woda w postaci sadzawek lub stawów. Byłoby to nawiązanie do dworskich tradycji architektury ogrodowej dawnego zespołu pałacowego Piasków Wielkich. Aby stworzyć warunki sprzyjające integrowaniu się społeczności lokalnej można by zaprojektować amfiteatr lub scenę plenerową.

Podsumowanie:

Należy stwierdzić, że w latach siedemdziesiątych, w których kreowano zespół wnętrz architektoniczno – krajobrazowych Piasków Nowych pomimo ogólnej ignorancji krajobrazu, zmaterializowano czytelną dla świadomych tych zagadnień odbiorców ideę osiedla – ogrodu. Skalą architektury zlekceważono rzeczywisty krajobraz kulturowy dawnych terenów podmiejskich Krakowa, lecz pomimo ogólno panującego w owym czasie braku wyobraźni dotyczącej tego jak w istocie będzie wyglądało nasze otoczenie ulic, placów, panoram, dokonano pewnej próby dochowania wierności wielosetletnim tradycjom kompozycji urbanistycznych. Widoczny jest ład, pewne znamiona piękna kompozycji

i malowniczości, które są niewątpliwie atrybutami tego wnętrza. Pomijając skalę i monotonię architektury mieszkaniec czuje się tu dobrze, szczególnie, że od strony północnej z wyższych pięter budynków przy dobrej przejrzystości powietrza roztacza się rozległa panorama na cały Kraków a od południowej na Pogórze Wielickie a nawet Pasmo Babiogórskie.

Wnętrza architektoniczno – krajobrazowe osiedla Piaski Nowe. Zdjęcia od lewej, od góry 1. Wnętrze architektoniczno – urbanistyczne otwiera się na krajobraz naturalny i kulturowy dawnej gminy wiejskiej Piaski Wielkie 2. Fragment wnętrza centralnego osiedla Piaski Nowe – widok z góry 3. Wnętrze centralne od strony południowej

4. Wnętrze centralne od strony zachodniej 5. Wnętrze szerokie 6. Widok na zespół architektoniczno – urbanistyczny osiedla Piaski Nowe od strony zachodniej.

Trudno nie wspomnieć Michała Anioła i jego słynnej Piety przechodząc przez skrzyżowanie ul. Rżąckiej 7 z ul. Czajna. Figura ludowa w tradycji barokowej powstała w 1875 r. z fundacji Piotra i Katarzyny Tyranowskich, w kamieniarskim warsztacie myślenickim, odnowiona w 1997 r. Kamienna, polichromowana figura ustawiona jest na wysokim, czworobocznym filarowo- wnękowym cokole, bogato zdobionym detalami architektonicznymi i formami rzeźbiarskimi. Cokół podzielony został gzymsami na trzy kondygnacje, na nim grupa rzeźbiarska Pieta, osłonięta półkoliście wygiętym blaszanym daszkiem, wspartym na esowato wygiętych czterech prętach. Boki filara ujmują wolutowe spływy.

U podstawy dolnej kondygnacji tablica z inskrypcją „Piotr i Katarzyna Tyranowscy fundatorowie tey figury proszą przechodzących o Pozdrowienie Anielskie R.P. 1875”, wyżej w płytkiej wnęce płaskorzeźbiona postać Św. Piotra z kluczem w prawej dłoni złożonej na piersi i księgą w drugiej opuszczonej wzdłuż ciała.

W górnej kondygnacji, w prostokątnej wnęce płasko rzeźbiony Chrystus III Upadku. Powyżej plastyczna główka aniołka, nad nią latarnia. Główny temat rzeźbiarski to przedstawienie siedzącej Matki Boskiej podtrzymującej leżące poziomo na kolanach martwe ciało Chrystusa. Filar pomalowany został na kolor niebieski a okonturowanie architektoniczne na kolor brązowy. Kapliczka otoczona jest ogrodzeniem wykonanym z siatki ujętej w metalową ramę. Pieta jest rzadko spotykanym tematem wśród twórców kapliczek ludowych.

KLASZTOR MNISZEK KLARYSEK-KAPUCYNEK

  1. RŻĄCKA 15

 

Klaryski, Zakon Św. Klary, II zakon franciszkański, zakon kontemplacyjny, ściśle klauzulowy, założony w 1211 r. z inspiracji św. Franciszka z Asyżu przez św. Klarę, początkowo jako Wspólnota Ubogich Pań. Do Polski zostały sprowadzone przez bł. Salomeę. W latach 1316 – 20 ksieni Wierzchosława przeniosła siostry ze Skały do Krakowa i osadziła na Okole przy kościele Św. Andrzeja. Klaryski są najstarszym zakonem żeńskim w Krakowie .Zajmowały się wychowaniem i nauczaniem dziewcząt, wybudowały w Krakowie pierwszą szkołę zawodową dla dziewcząt. W krakowskim klasztorze przy ul. Grodzkiej znajdują się cenne zabytki prezentowane na wystawie w 1999 r. „Pax et bonum”

Kapucynki, żeńska gałąź Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów, wyodrębnionego w 1528 r. z zakonu franciszkanów wskutek reformatorskich dążeń do przestrzegania reguły św. Franciszka; głównym zadaniem zakonu jest praca duszpasterska wśród najuboższych. Kapucyni przybyli do Krakowa w 1695 r. W 1700 r. ukończyli budowę klasztoru i kościoła Zwiastowania Najświętszej Marii Panny na terenie ogrodów leżących poza murami miasta, przy obecnej ulicy Loretańskiej. Zasłynęli z działalności charytatywnej w czasie epidemii, powodzi i głodu. W 1794 r. w Domku Loretańskim przyjęli przywódców insurekcji T. Kościuszkę i J. Wodzickiego. Podczas I i II wojny światowej opiekowali się jeńcami, ofiarami wojny i ubogimi. Kapucyni produkują uniwersalny lek zwany balsamem kapucyńskim.

Przy ulicy Rżąckiej 19A znajduje się kilkakrotnie wymieniany krzyż, ufundowany w 1900 r. przez Bronisława Śliwińskiego. W czasie I wojny światowej przeniesiony z linii frontu przez Franciszka Laszczyka a w 1995 r. powtórnie ze względu na budowę drogi. Krzyż znaczył granicę między Piaskami Wielkimi, Rżąką i Kosocicami od strony wschodniej. Kolejna wymiana krzyża miała miejsce 1992 r. oraz 2010 r. z inicjatywy Agaty Chachlowskiej, fundatorami byli okoliczni mieszkańcy. Drewniany krzyż, otoczony ogródkiem z płotkiem metalowym.

Rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego to odlew żeliwny otoczony półkolistym daszkiem. Nieopodal, przy ul. Rżąckiej 21 wisiala na kasztanowcu skromna, doskonale wkomponowana w otoczenie drewniana kapliczka szafkowa. Pierwszą w tym miejscu zawiesiła rodzina Lasoniów w drugiej połowie XIX w., z figurą Pana Jezusa III Upadku, następną właściciele posesji w 1992 r. W 1995 r. wymieniono obudowę i dodano do figury Pana Jezusa postać Matki Bożej Różańcowej.Kasztanowiec z czasem usechł i musiano go wyciąć. Figure Maryi przeniesiono na ścianę pobliskiego domu.

 

       HISTORIA SZKOŁY W PIASKACH WIELKICH od 1905 r.

ulica Rżącka 1

Kijacy piaszczańscy posyłali swoje dzieci do szkół klasztornych w Krakowie. Na początku XIX wieku kilku z nich ukończyło studia w Wiedniu, wśród nich dr Wincenty Świątek lekarz szpitala oo. Bonifratrów w Krakowie ( portret doktora wisi w klauzurze klasztoru i drugi w zakrystii parafii Św. Józefa w Podgórzu).

W latach 1847 – 1870 prywatną szkołę prowadził Wincenty Szczurowski, sekretarz gminy Piaski Wielkie.

Wójt gminy skierował w 1895 r. podanie do Namiestnika Galicji we Lwowie  o pozwolenie otwarcia szkoły ludowej w Piaskach Wielkich.

14 września 1895 roku Bractwo Świętego Józefa przekazało 200 zł na wydzierżawienie i przystosowanie domu (Lazaret nr 177), oddanego do użytku w 1896 roku. Była to szkoła jednoklasowa, nauka trwała trzy lata, uczęszczały do niej dzieci także z Woli Duchackiej i Prokocimia W 1901 Rada Szkolna Krajowa wydała zezwolenie na budowę szkoły dwuklasowej. W 1905 roku oddano do użytku nowy budynek szkoły wraz z mieszkaniem dla nauczyciela. Liczba uczniów wzrosła do 300. W 1926 r. przekształcono szkołę na sześcioklasową, a w 1927 na siedmioklasową. Szkoła była miejscem życia kulturalnego.

W 1923 roku uruchomiono trzyletnią szkołę zawodową dla terminatorów, utrzymywaną przez Cech Rzeźników.

Po wybudowaniu Domu Cechowego, w 1934 dyrektor szkoły Franciszek Czernek rozwinął tam działalność kulturalną, zorganizował orkiestrę dętą, amatorski zespół aktorski, zorganizował czterogłosowy chór kościelny.

W czasie drugiej wojny światowej wojska niemieckie zajęły szkołę, naukę prowadzono w wynajętych izbach. Nauczyciela nie było, nauczania podjął się ks. Franciszek Dźwigoński. W owym czasie szkoła zawodowa nie działała. W 1945 r. została otwarta lecz po roku zamknięta z powodu małej liczby uczniów. Po wojnie ks. Franciszek Dźwigoński zachęcał młodzież do podejmowania nauki w szkołach zawodowych i wyższych.

W latach 60 – tych liczba dzieci w szkole wzrosła do 400 – tu, władze komunistyczne nie zezwoliły na rozbudowę szkoły w Piaskach Wielkich.

W szczerym naówczas polu kurdwanowskim (przy ul. Cechowej 57) wybudowano nowy budynek, do którego dzieci miały dość daleko. Były to celowe działania władz zmierzające do pozbawienia mieszkańców Piasków Wielkich własnej szkoły, na którą miał wpływ położony w pobliżu kościół. Stary budynek szkoły przeznaczono na przedszkole.

Od 1994 r. Stowarzyszenie Miłośników Piasków Wielkich czyniło bezskuteczne starania o przywrócenie szkoły w Piaskach Wielkich.

W 1997 roku przeniesiono szkołę podstawową (Szkoła Podstawowa nr 162) do nowego budynku w głębi osiedla Kurdwanów.1 Jej miejsce zajęło XXIX Liceum Ogólnokształcące im. Krzysztofa Kieślowskiego.

ZESPÓŁ DWORSKI PIASKI WIELKIE, ul. Podedworze 30

Prawdopodobnie w XV wieku w środkowej części wsi założono folwark (przy obecnej ul. Podedworze), w XVI wieku na jego terenie wzniesiono dwór; w tym czasie rozwinęła się zabudowa w południowo-wschodniej i w wschodniej części wsi. Na przełomie XVIII i XIX wieku przebudowano zespół dworski, nadając głównemu budynkowi klasycystyczną formę oraz komponując park krajobrazowy ze stawem, na którym urządzano przyjęcia i koncerty.

Do obecnego czasu zachował się budynek dworu, zabudowania gospodarcze i część parku krajobrazowego: zespół dworsko- parkowy wpisany jest do rejestru zabytków Miasta Krakowa. W parku znajdziemy unikatową kolekcję dębów szypułkowych, wśród nich najstarszy w Krakowie siedmioramienny dąb o obwodzie 8,5 m, pamiętający czasy dynastii Jagiellonów.

W opracowaniu architektonicznym sporządzonym w latach 90. XX w. przez konserwatora zabytków czytamy, że na planie katastralnym wykonanym przez Austriaków w 1847 r., obszar dworski należący do Jana Starowieykiego herbu Biberstein obejmował pas ziemi ciągnący się z północy na południe w środkowej części wsi, majątek obejmował ponad jedną trzecią jej powierzchni. Północna część sięgała do terenu porośniętego lasem, na którym znajduje się obecnie osiedle Piaski Nowe. Część południowa, sięgała do granicy ze wsią Rajsko, na której znajdowały się pola uprawne i łąki. Tereny uprawne w północno-zachodniej części wsi zwane Świątnikami posiadały kilka zagród (obszar między ul. Tuchowską a ul. Łużycką, Gwarną i Pochyłą). Do majątku należał także Staw Młyński i teren od ul. Mokrej do granicy ze wsią Rżąka. Również szaniec z lat 1896-1902 w widłach ul. Kosocickiej i Biernata z Lublina.

W latach trzydziestych XIX w. powstał zespół dworski, oś kompozycji stanowił dwór z rozległym parkiem i folwarkiem. Zespół otoczony był polami uprawnymi a od północy lasem.

                                                            Dwór zbudowano w stylu klasycystycznym, o symetrycznej bryle architektonicznej, od strony wschodniej prawdopodobnie posiadał kolumnowy portyk. Miał charakter mieszkalno-reprezentacyjny. Zasadnicza bryła budynku, układ wnętrz i dekoracje elewacji przetrwały do dziś. Od strony zachodniej dworu i parku zabudowania gospodarcze usytuowane zostały tak, aby utworzyć czworoboczny dziedziniec, z sadem od strony wschodniej.

Od strony północnej dziedzińca znajdował się murowany budynek stajni, o neogotyckim wystroju elewacji dziedzińcowej, od zachodu drewniana stodoła, (obecnie widoczna jest późniejsza). Poza tym w północno – zachodniej i północnej części znajdowały się małe, drewniane budynki gospodarcze. W latach 1880 – 1906 majątek nadal należał do rodziny Starowieyskich, lecz bez terenu Świątnik. W „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” z 1886 r. podano, że na obszarze posiadłości Jan Biberstein – Starowiejskiego znajdują się dwór, dwa budynki murowane na miejscu obecnego kościoła, zabudowa drewniana w widłach ul. Podedworze i ul. Kalinowej, 26 mieszkańców, w tym 8 izraelitów.

Nastąpiły zmiany w zabudowie folwarcznej. Droga dojazdowa przebiegała częścią wschodnią od ul. Cechowej. Stodoła została rozbudowana, przy południowo – wschodnim jej narożniku wybudowano mały kwadratowy , murowany budynek. Prawdopodobnie w 2 poł. XIX w. zmieniono układ założenia i kompozycję parku na obecny, z frontem i wjazdem głównym od ul. Podedworze oraz wjazdem gospodarczym od ul. Cechowej. Eklektyczny park krajobrazowy, o pierścieniowej kompozycji elementów, z ukośnym podjazdem, okrągłym klombem. W parku, obecnie o powierzchni 3,5 ha znajdujemy unikatową kolekcję dębów szypułkowych (pomniki przyrody), wśród nich najstarszy w Krakowie siedmioramienny dąb o obwodzie 8,5 m pamiętający czasy dynastii Jagiellonów. Zachował się sad oraz staw. Przed wschodnią, frontową elewacją dworu zbudowano arkadowo – filarowy portyk z balkonem, dawny portyk zachodni w parterze zmieniono na korytarz. W miejscu dawnego salonu stworzono sień (westybul) z profilowanym stropem.

W1907 r. hrabina Cezaryna Aleksandrowicz zakupiła posiadłość od dr.L. Herza. Kolejnym właścicielem był Zygmunt Borzemski, następnie Wojciech Marchwicki- pracownik polskiego konsulatu w Budapeszcie.

Kolejne zmiany zanotowano na planie katastralnym z 1906 r. Zaczęto sprzedawać grunty należące do dworu oraz je zabudowywać. W latach 1896 – 1902 podczas rozbudowy Twierdzy Kraków na terenach dworskich powstały umocnienia w postaci szańca IS VII 1 przy obecnej ul. Biernata z Lublina i schron amunicyjny u wylotu ul. Niebieskiej.

W okresie międzywojennym do południowej elewacji dworu dobudowano werandę z tarasem oraz przy elewacji tylnej dobudówkę z klatką schodową. Poddasze zaadaptowano na dwa dwupokojowe mieszkania, założono instalację wodociągową i kanalizacyjną, wymieniono okna i drzwi, położono parkiety oraz drewnianą boazerię.

Alejki w parku plantowano, na wyspę na stawie, na której znajdowała się drewniana altana prowadził drewniany mostek. Droga dojazdowa do dworu była brukowana wapienną kostką, na klombie rosły kwiaty, teren ogrodzony został siatką. Dwuskrzydłowa metalowa, kuta, ażurowa brama ozdobiona motywami roślinnymi prowadziła do dworu. Teren majątku stopniowo się kurczył, zabudowywano teren dawnego lasu i pól uprawnych po południowej stronie ul. Cechowej. Od 1914 następuje zabudowa obszaru u zbiegu ul. Cechowej i Niebieskiej dla potrzeb kościoła parafialnego. W latach 1923 – 1927 powstaje obecna neogotycka bryła kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa.

W 1941 r. majątek w Piaskach Wielkich został sprzedany rodzinie Lipskich. W1945 r. posiadłość o powierzchni 30 ha została niezgodnie z prawem przejęta przez państwo (nie podlegała parcelacji w myśl ówczesnych przepisów ponieważ jej powierzchnia była mniejsza od 50 ha). Cztery lata później, w 1949 r. zwrócono właścicielom 2/3 parku i zabudowania gospodarcze. We dworze urządzono posterunek Milicji Obywatelskiej, po kilku miesiącach urządzono Milicyjną Izbę Dziecka, która była użytkownikiem budynku i części parku do 1990 r. W tym okresie nastąpiła dewastacja dworu, zmieniono podziały wewnętrzne budynku, wydzielono część parku nie respektując jego kompozycji, klomb przed fasadą frontową obsadzono ligustrem, podjazd wyłożono asfaltem. W 1972 wykonano remont budynku a w 1978, przed planowanym kolejnym remontem opracowano dokumentację historyczną budynku dworu. Zawarto w niej historię, opis obiektu, spis zabytkowych elementów oraz sporządzono wnioski konserwatorskie. Na początku lat 80-tych stan techniczny dworu był zły; zawilgocony, zagrzybiony, mury konstrukcyjne zarysowane i spękane, zniszczona konstrukcja stropu, zniszczona stolarka okienna. W 1982 r. wykonano remont stajni i stodoły.

W latach 60 – tych sprzedano tereny od strony północnej, na których wybudowano domy jednorodzinne, od strony południowej działki nabyła rodzina Gurgulów i założyła przedsiębiorstwo uprawy krzewów ozdobnych i kwiatów.

W 1990 r. zwrócono dwór rodzinie Lipskich, w ostatnim czasie zaadaptowano go na hotel, obecnie znajduje się w nim restauracja i część hotelowa Dwór Staropolski”.

W Piasku Małym (do przełomu XVIII / XIX w. funkcjonowały dwie wsie Piasek Wielki i Piasek Mały) przy obecnej ul. Łamanej, na planie katastralnym sporządzonym przez Austriaków w 1847 r .można zauważyć małą ilość zabudowań i dworski folwark pośrodku wsi. Pod koniec XIX w. ówczesny właściciel Piasku Małego sprzedawał kilkunastomorgowe działki (morga – dawna miara powierzchni gruntu, w Polsce było to około 0,56 ha). Resztę folwarku z zabudowaniami w bardzo złym stanie zakupił p. Bajer, odbudował folwark, w 1884 r. sprzedał wraz z 22 morgami pól uprawnych p. Lisowskiemu z Cichawy. Pozostawił go w spadku córkom, ostatnim gospodarzem był J. Kmiecik z Gajowa.

W 1980 r. pożar strawił ostatni szlachecki drewniany folwark. Obecnie w tym miejscu stoi dom jednorodzinny, przed nim stawek a wokół stare drzewa.

 

Autorka fotografii: Ewa Gaj

Autorka opracowania Ewa Gaj,

na podstawie:

Józef Seweryn fragmenty opracowania albumowego poświęconego pamiątkom historycznym Piasków Wielkich , „Wiadomości Dzielnicy XI m. Krakowa” 1996, nr 2.

„Kapliczki, figury i krzyże przydrożne w Krakowie, cz. III Dzielnica Podgórze” (waloryzacja-wnioski konserwatorskie), katalog obiektów z dokumentacją fotograficzną, opr. G. Zań – Ograbek, Kraków 1997, (wydruk kmp.).

Franciszek Rusek „Dzieje Kijaków piaszczańskich” Kraków 1998

Ewa Gaj „Na granicy miasta i łąki. Dziedzictwo kulturowe XI Dzielnicy Podgórze Duchackie” Kraków 2009

Kapliczki i Krzyże Podgórza Duchackiego, redakcja Krzysztof Duliński, Kraków 2012

Informacje zebrane przez ks. Jerzego Filka z parafii Matki Bożej Różańcowej.

Encyklopedia Krakowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Kraków 2000.

Historia dworu w Piaskach Wielkich, „Wiadomości” 2001, nr 9 (opracowanie architektoniczne sporządzone przez konserwatora zabytków w roku 1990 na zlecenie Urzędu Miasta Krakowa).

Jacek Jędo, „Przemiany wnętrza mieszkalnego na przykładzie osiedla Piaski Wielkie w Krakowie”, Zeszyt Naukowy Wydziału Architektury Wnętrz nr 2

 

Reklamy